Μια περιπλάνηση στα πρώιμα έργα 11 Ελλήνων Καλλιτεχνών του 20ου αιώνα που μας διδάσκει να διακρίνουμε την αρχή πριν το τέλος της ωριμότητας
Λίγο πριν την εκπνοή του 2025 βρέθηκα στο Μουσείο Μπενάκη, επί της οδού Πειραιώς, ώστε να αποχαιρετήσω το έτος με την αγαπημένη μου συνήθεια: να αφεθώ στην ψυχική τροφή που, απλόχερα, χαρίζει η τέχνη.
Η έκθεση «Πρωτόλεια» τρέχει από τις αρχές του Οκτωβρίου και είναι μια έκθεση που δεν πρέπει να χάσεις για δύο βασικούς λόγους: για πρώτη φορά, θα δεις σπάνια έργα επώνυμων και σπουδαίων Ελλήνων καλλιτεχνών που κρύβονταν σε ιδιωτικές συλλογές και αποθήκες μουσείων και ιδρυμάτων και θα απολαύσεις μια άρτια επιμελημένη έκθεση όπου τα πρώιμα έργα των 11 καλλιτεχνών προαναγγέλλουν το ώριμο ύφος τους.
Η έκθεση «Πρωτόλεια: Από την πρώιμη γραφή στο ώριμο έργο» είναι μια μεγάλη περιοδική έκθεση με ημερομηνία λήξης την 11η Ιανουαρίου 2026. Ο τίτλος της προέρχεται από τον όρο που στην αρχαιότητα σήμαινε «πρώτη σοδειά» και είναι αφιερωμένη στις πρώιμες δημιουργίες των καλλιτεχνών και τα μοτίβα που στη συνέχεια ρίζωσαν στο ώριμο έργο τους.
Οι Έλληνες καλλιτέχνες του 20ου αιώνα που παρουσιάζονται είναι οι: Σπύρος Βασιλείου, Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας, Γιάννης Τσαρούχης, Γιάννης Μόραλης, Α. Τάσσος, Βάσω Κατράκη, Γιάννης Σπυρόπουλος, Αλέκος Κοντόπουλος, Δημήτρης Μυταράς, Γιάννης Γαΐτης και Χρύσα Ρωμανού.
Η έκθεση είναι αποτέλεσμα τριών φορέων (Μουσείο Μπενάκη, Κέντρο Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος, Ίδρυμα Ιωάννου, Φ. Κωστοπούλου) και οι επιμελητές αποσκοπούν στην ανάδειξη των πρώιμων έργων των καλλιτεχνών ως ζωτικά στοιχεία για την κατανόηση της καλλιτεχνικής τους εξέλιξης.
Αν και η έκθεση θα απαιτούσε ογκώδη και λεπτομερή συμπληρωματικά κείμενα, δεν κουράζει καθόλου. Οι περιγραφές και ο τρόπος που έχει λειτουργήσει η επιμέλεια της έκθεσης σε βοηθούν να ταξιδεύεις στο χρόνο και να διακρίνεις την εξέλιξη της πορείας των καλλιτεχνών, ακόμη κι αν, ως θεατής, σου είναι άγνωστο το έργο τους. Η προσέγγιση δεν έχει γίνει με γνώμονα το χρόνο, αλλά με το θέμα και τη σύγκριση, ώστε ο θεατής, θέλοντας και μη, παρατηρεί τη σχέση ανάμεσα στα έργα των διαφορετικών περιόδων.
Ένα από τα έργα που εντυπωσιάζουν είναι οι «Πλύστρες» του Χατζηκυριάκου – Γκίκα, έργο του 1946 που φανερώνει την ενασχόληση του με τη σύνθεση και τα κοινωνικά θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο, πριν περάσει στην αφαίρεση. Τα έργα του Γκίκα, αποκαλύπτουν πως η αφαίρεση ήταν εξέλιξη μιας βαθιάς δομικής σκέψης που τη διακρίνουμε στη γεωμετρική οργάνωση του χώρου στον καμβά.
Σπουδαία είναι τα έργα της Βάσως Κατράκη, τα οποία πηγάζουν από το λαϊκό αγώνα και τα δεινά της Κατοχής. Είναι ξεκάθαροι οι τεχνικοί πειραματισμοί στη χαρακτική και τα έργα της αναδεικνύουν τη δραματικότητα που χαρακτήριζε τη δημιουργό.
Με εντυπωσιάζουν πολύ τα έργα του Κοντόπουλου και του Σπυρόπουλου, λόγω των εξπρεσιονιστικών στοιχείων. Στην περίπτωση του Σπυρόπουλου, τα έργα του λειτουργούν σαν γέφυρα από το ορατό στο βιωματικό και σε αυτή του Κοντόπουλου, εντυπωσιάζομαι με την εσωτερική ένταση και αποδόμηση της μορφής που οδηγούν στην αφαίρεση.
Στα έργα του Μυταρά διακρίνουμε τα «πρωτόλεια» να αποκαλύπτουν την εμμονή του με τη μορφή ως φορέα ψυχολογίας και σε αυτά του Γαΐτη, ο «άνθρωπος – σύμβολο» γεννιέται σταδιακά.
Έκανα πολλές βόλτες μέσα στην έκθεση, επιστρέφοντας, ξανά και ξανά, σε έργα καλλιτεχνών για να κάνω αυτή τη σύγκριση την οποία οι επιμελητές με επιτυχία επέβαλαν ψυχολογικά μέσω του τρόπου που «έστησαν» την έκθεση.
Η έκθεση «Πρωτόλεια» σε προσκαλεί να εγκαταλείψεις την ιδέα της τέχνης ως στιγμιαία αποκάλυψη ή ως ξαφνική ιδιοφυΐα. Ο θεατής αναγνωρίζει την καλλιτεχνική δημιουργία ως μια διαδικασία διάρκειας πριν έρθει η πληρότητα. Τα πρώιμα έργα δεν αντιμετωπίζονται ως ατελή ή προσχέδια, είναι έργα ίσα με τα ώριμα: έργα που δεν έχουν αποφασίσει τι θα γίνουν αλλά έχουν ήδη φέρει μέσα τους όλες τις δυνατότητες τους.
Ο θεατής καλείται στο να σκέφτεται το έργο και όχι απλά να το παρατηρεί. Διακρίνει το θέμα πριν μετατραπεί σε σύμβολο και του αποκαλύπτεται μια κυκλική λογική: πολλά από τα πρώιμα έργα δεν ξεπερνιούνται ποτέ πλήρως, μετασχηματίζονται, επανέρχονται και μεταμφιέζονται.
Στα «Πρωτόλεια» ο θεατής είναι μάρτυρας μιας πορείας και η έκθεση μας υπενθυμίζει πως η ουσία της δημιουργίας δεν βρίσκεται στην άφιξη, αλλά στη συνέχεια της αναζήτησης.
Κάθε αρχή δεν είναι ακόμη βέβαιη για το τέλος της…
Πληροφορίες
Πρωτόλεια: Από την πρώιμη γραφή στο ώριμο έργο
Έως 11 Ιανουαρίου 2026
Μουσείο Μπενάκη | Πειραιώς 138, Αθήνα | Τηλ. 210 3453 111
Πέμ. – Κυρ.: 10:00 – 18:00, Παρ. & Σάβ.: 10:00 – 22:00
Εισιτήρια: από 7€ https://tickets.benaki.org/index.php?lang=el
